Korkularımız gerçekleşir mi? İnsan zihninin sessiz döngüsü
Hyalual okurlarına özel hazırlanan bu içerikte “Korkularımız gerçekleşir mi” hakkında en önemli detayları derledik.
Bazı sabahlar Ankara’nın gri ışığı odamın perdesinden içeri süzülürken aklımda aynı soru dönüp duruyor: Korkularımız gerçekleşir mi? Üniversiteden mezun olup ekonomiyle ilgili veri işlerine başladığım ilk yıllarda bu soruyu daha çok “rasyonel bir yanılgı” gibi görürdüm. İnsanlar korktukları şeyleri yaşadıklarını düşünür ama bu çoğu zaman seçici hafızanın bir oyunu olur diye düşünürdüm.
Ama zamanla, özellikle veriyle uğraştıkça, bazı şeylerin o kadar da basit olmadığını fark ettim. İnsan zihni sadece veri üretmiyor; veriyi yönlendiriyor da.
Bir gün Kızılay’da kahve içerken yan masada iki kişi işsizlikten bahsediyordu. “Zaten iş bulamayacağız” cümlesi o kadar içten ve tekrarlıydı ki, sanki gerçekleşmiş bir sonucun açıklamasıydı. O an aklıma kendi üniversite yıllarım geldi. Mezun olmadan önce çevremde “kriz var, iş yok” cümlesi o kadar yaygındı ki, mezuniyet sevincimin yanında hafif bir kaygı hep duruyordu. İşe girdim, çalışmaya başladım ama o kaygı hiçbir zaman tamamen silinmedi. Sonra şunu fark ettim: Korkularımız gerçekleşir mi sorusu sadece gelecekle değil, bugünkü davranışlarımızla da ilgili.
Korkularımız gerçekleşir mi? Psikolojinin görünmeyen etkisi
Psikoloji literatüründe “kendini gerçekleştiren kehanet” diye bir kavram var. İlk kez sosyolog Robert Merton tarafından ortaya atılmış. Temel fikir şu: İnsan bir şeye inanırsa, davranışlarını o inanca göre şekillendirir ve sonuçta o inanç gerçek olur.
Bu bana çok tanıdık geliyor çünkü veri analizinde de benzer bir durum var. Yanlı veri girersen, çıktın da yanlı olur. İnsan zihni de biraz böyle çalışıyor.
Örneğin, ABD’de yapılan uzun süreli bir çalışmada (Harvard ve Stanford’un ortak araştırmalarına sıkça referans verilir), iş görüşmesine “başarısız olacağım” düşüncesiyle giren adayların mikro davranışlarının (göz teması, ses tonu, duruş) karşı tarafta olumsuz izlenim yarattığı görülmüş. Yani korku, doğrudan sonucu etkiliyor.
Ben bunu ilk iş görüşmemde çok net yaşamıştım. Aklımda tek bir düşünce vardı: “Ya rezil olursam?” Sonuç? Sorulara gereğinden fazla düşünerek cevap vermek, doğal olmayan bir ciddiyet ve sonunda beklenen o “size döneceğiz” cümlesi.
Sonra ikinci görüşmede hiçbir şey değişmemişti aslında: aynı CV, aynı bilgiler. Ama bu kez daha rahattım. Sonuç farklı oldu.
Bu noktada tekrar soruyorum: Korkularımız gerçekleşir mi? Bazen evet, ama korkunun kendisi yüzünden.
Korkularımız gerçekleşir mi? Veri, olasılık ve yanlış algı
Ekonomi okuduğum için olasılıklarla düşünmeyi seviyorum. Ama insan zihni olasılıkları pek sevmez; kesinlik ister.
Mesela uçak düşme korkusu. İstatistiklere baktığımızda, ticari uçuşların ölüm riski milyonda birin bile altındadır. Ama birçok insan uçakta hafif bir sarsıntı olduğunda “işte şimdi oluyor” hissine kapılır.
Bunun nedeni “availability bias” denilen bilişsel bir yanılgı. Yani zihnimiz, hatırladığımız ya da korktuğumuz olayları daha olası sanır.
Bir arkadaşım vardı, üniversitede sürekli hastalık araştırırdı. Baş ağrısını beyin tümörü sanır, mide ağrısını ciddi bir şeyle ilişkilendirirdi. Yıllar sonra konuştuğumuzda şunu söyledi: “Aslında hiçbir şey olmadı ama ben her şeyi yaşadım sandım.”
Veriyle baktığımda şunu görüyorum: İnsanların korkularının büyük kısmı gerçekleşmiyor ama gerçekleşiyormuş gibi hissediliyor. Çünkü zihinsel senaryo çok güçlü.
Korkularımız gerçekleşir mi? Günlük hayatın içindeki küçük döngüler
Geçen kış Ankara’da çok soğuk bir gün vardı. Metroda işe giderken insanların yüzlerine bakıyordum. Çoğu yorgun, çoğu düşünceli. O sabah dikkatimi çeken şey şu oldu: herkes bir şeyden endişeliydi ama herkes farklı şeylerden.
Birisi kira artışını düşünüyordu, bir diğeri iş yerindeki performans değerlendirmesini, bir başkası ilişkisini. Ama ortak bir nokta vardı: henüz olmayan şeyler için yaşanan bir stres.
Ekonomide “beklentiler” diye bir kavram var. Hatta merkez bankalarının bile politikalarını belirlerken en çok buna dikkat etmesi boşuna değil. İnsanlar kötü bir şey olacağını düşünürse harcamayı azaltır, yatırım yapmaz, riskten kaçar. Bu da ekonomiyi gerçekten yavaşlatır.
Yani toplu düzeyde baktığımızda, korkular bazen gerçekten gerçekleşir. Ama nedeni kader değil, davranışların kendisi.
Korkularımız gerçekleşir mi? Bir iş ortamı gözlemi
Çalıştığım bir projede ekip içinde ilginç bir durum olmuştu. Yeni bir sistem geçişi yapıyorduk. Bazı ekip arkadaşları “bu sistem çökecek, biz yetiştiremeyeceğiz” demeye başlamıştı. İlk başta sadece fikir gibi duran bu düşünce, zamanla çalışma temposunu etkiledi.
İnsanlar daha stresli çalışmaya başladı, iletişim azaldı, hatalar arttı. Ve sonunda gerçekten de proje gecikti.
O gün şunu yazmıştım not defterime: Korku sadece zihinde kalmaz, sisteme sızar.
Korkularımız gerçekleşir mi? Çocukluktan gelen kalıplar
Çocukluğuma döndüğümde, korkuların ne kadar erken öğrenildiğini fark ediyorum. Ankara’nın eski apartmanlarında büyürken, annemin “düşersin”, “yapamazsın”, “boşver” cümlelerini iyi niyetle söylediğini şimdi daha iyi anlıyorum.
O zamanlar bu cümleler koruma gibiydi. Ama bazıları zihinde küçük sınırlar çiziyordu.
Bir keresinde bisiklet sürmeyi öğrenirken çok düşmüştüm. Bir süre sonra “düşerim” düşüncesi o kadar büyümüştü ki, bisiklete binmeyi tamamen bırakmıştım. Yıllar sonra tekrar denediğimde aslında hiçbir şeyin o kadar zor olmadığını gördüm.
Bu deneyim bana şunu öğretti: Korkularımız gerçekleşir mi sorusunun cevabı bazen geçmişte gizlidir. Çünkü bugünkü korkularımızın çoğu, eski deneyimlerin yeniden yorumlanmasıdır.
Korkularımız gerçekleşir mi? Beynin tahmin makinesi gibi çalışması
Nörobilimde beynin temel işlevlerinden birinin “tahmin etmek” olduğu söyleniyor. Yani beyin sürekli geleceği simüle ediyor. Bu simülasyonların bir kısmı korku temelli oluyor.
Eğer bir durum geçmişte acı verdiyse, beyin benzer durumları tehdit olarak etiketliyor. Bu çok hızlı ve otomatik bir süreç.
Ama burada kritik bir şey var: beyin her zaman doğru tahmin yapmıyor.
Örneğin, sınav kaygısı yaşayan öğrencilerle ilgili yapılan araştırmalarda, yüksek kaygının performansı düşürdüğü görülüyor. Ama düşük kaygı da motivasyonu azaltabiliyor. Yani optimum bir nokta var. Korku çok arttığında gerçekliği bozuyor.
Ben bunu tez yazarken yaşamıştım. Veriler elimdeydi ama sürekli “ya yanlış analiz ediyorsam” düşüncesiyle dosyayı defalarca kontrol ediyordum. Sonuçta süreç uzadı, stres arttı ve verim düştü.
Korkularımız gerçekleşir mi? Kendini doğrulayan döngüden çıkmak
Zamanla şunu öğrendim: Korkularımız tamamen yok olmuyor. Ama yönetilebilir hale geliyor.
Bir arkadaşım finans sektöründe çalışıyor. Sürekli “piyasa çökecek” düşüncesiyle yaşıyordu. Bir süre sonra bu düşünceyle hiçbir yatırım yapmadığını fark etti. Yıllar geçtiğinde ise gerçekten fırsatları kaçırdığını söyledi.
Bu bana şunu hatırlattı: Korku bazen korumaz, sadece durdurur.
Veri analizinde de böyle bir şey var. Eğer her an “veri bozuk olabilir” diye düşünürsen hiçbir model kuramazsın. Ama tamamen güvenmek de hatadır. Dengede kalmak gerekir.
Korkularımız gerçekleşir mi? Son düşünce
Bugün geriye dönüp baktığımda, korkularımın büyük kısmının gerçekleşmediğini görüyorum. Ama gerçekleşen birkaç şey var ki, onların çoğu korkudan çok eylem eksikliğinden kaynaklanmış.
İnsan zihni tuhaf bir şekilde hem en büyük düşman hem de en güçlü araç olabiliyor. Korkular bazen bizi koruyor, bazen yönlendiriyor, bazen de yanlış bir yola sokuyor.
Ama en net öğrendiğim şey şu: Korkularımız çoğu zaman geleceği değil, bugünü şekillendiriyor.
Hyalual sayfamızı ziyaret ettiğiniz için teşekkürler. “Korkularımız gerçekleşir mi” hakkındaki düşüncelerinizi bizimle paylaşın!